التعريف بطبقات الأمم ( 460 ق / 1068 م ) به گزارش قاضى صاعد در عراق ، اهواز ، سرزمين پارس ، أصفهان ، خراسان وشهرهاى ديگر مملكت ايرانيان پيش از اسلام ، بر آيين پيشين خود زندگى مىگذراندند . در اينجا ملاحظه مىشود كه قاضى صاعد دو نكتهء مهمّ از تاريخ ديانت زردشتى را بروشنى بيان كرده است ؛ يكى زمان ظهور زردشت است كه وى آن را در حدود يك هزار وسيصد سال پيش از قتل يزدگرد سوم تعيين مىكند وديگرى ، گزارش كثرت نسبى جمعيت أهل ذمّه از زردشتيان إيران در أواسط سدهء پنجم هجرى / يازدهم ميلادي است كه از لحاظ بررسى تاريخ اقلّيتهاى ديني ، مخصوصا اقلّيت زردشتى در إيران ، امرى بس مهمّ ودرخور توجّه است . قاضى صاعد سپس از تاريخ دين در ميان كلدانيان سخن مىگويد وديانت ايشان را مبتنى بر « هنر جادوگرى » اعلام مىدارد ؛ ولى به يونانيان كه مىرسد ، ديانت جمهور ايشان را آيين صابئى مىداند كه مثل هنديان به اختران احترام مىگذاردند . وبه پرستش بتها عادت داشتند . در اين قسمت قاضى صاعد از تأثير حكمت يوناني بر روى حكمت باطني اسلام ، بخصوص در اسپانيا ، از طريق محمّد بن عبد اللّه بن مسرّهء جبلى ( د : 219 ق / 834 م ) ونيز از تأثير آن بر روى كلام معتزله ، از طريق أبو الهذيل محمّد بن هذيل علّاف بصرى ، بزرگ معتزله در روزگار خود ، بحث كرده است . « 1 » وى سپس از دين روميان باستانى ، پيش از گرايش ايشان به آيين مسيحيت در زمان قسطنطين پسر هيلانى بحث مىكند وآن را صابئى اعلام مىدارد ومبتنى بر احترام به اختران وپرستش بتان . وى همچنين مصريان باستانى را صابئى معرّفى مىكند ومىگويد كه ايشان نيز مانند

--> ( 1 ) . براي اطلاع بيشتر در اين زمينه ، نك : مسعودى ، مروج الذهب ، 5 / 21 ؛ ابن المرتضى ، 44 - 51 ؛ قفطى ، 16 ؛ ابن أبي اصيبعه ، 115 ؛ " lyahduH laubA " , IE .